Gepubliceerd op: zondag 12 februari 2012

De blinde vlek van Francisco van Jole en het boekenvak

‘Het einde van het papieren boek is onontkoombaar’ stelde Fransisco van Jole onlangs op Joop.nl. En hij is zeker van zijn zaak, zelfs zo zeker dat hij al wie het niet met hem eens is onmiddellijk wantrouwt als het gaat om beslissingskunde in welke andere zaak dan ook: ‘Ik zei dat ik schrok van het betoog van Verhofstadt. Niet vanwege zijn voorliefde voor papier maar omdat ik hem hoog acht als het gaat om Europa en graag luister naar zijn vergezichten over Europese eenwording. Ik twijfel nu plots of hij daarbij niet soortgelijke denkfouten maakt.’

Tja. Als mensen iets zeker denken te weten, worden ze klaarblijkelijk nogal slordig in hun denken. Dat demonstreert niet alleen Van Jole, maar de lange rij onheilsprofeten die momenteel het boekenvak onveilig maakt.

Vooropgesteld: ik denk niet dat het boekenvak geen probleem heeft, noch weet ik zeker dat het papieren boek niet zal verdwijnen. Maar de zekerweters zien zó veel over het hoofd, dat het me goed lijkt eens wat zaken uit te lichten waar zij een blinde vlek voor hebben.

Van Jole bracht een groot deel van zijn boekenkast naar het antiquariaat. “Tachtig procent van de boeken die ik bezat heb ik weggedaan en ik heb er nog geen moment spijt van gehad.” Dat betekent in elk geval twee dingen: 1) Van Jole vond het van twintig procent van zijn boekencollectie nodig die op papier te behouden, en belangrijker nog 2) een antiquariaat zag brood in het aankopen van zijn papieren overvoorraad. Wat dat concreet betekent, weet ik niet, maar het betekent in elk geval dat er nog steeds vraag én aanbod bestaat.

Ik werk in een boekhandel. Ja, zo’n winkel waar een heleboel boeken liggen. Een groot deel van de boeken die ik verkoop, moet ik in cadeaupapier verpakken. Mensen kopen boeken vaak voor anderen. Probeert u zich eens voor te stellen hoe u iemand voor zijn verjaardag een file cadeau doet. Heeft u dat wel eens gedaan met een muziekalbum, een film? ‘Ach wat leuk, een stick!’ ‘Ach wat leuk, een downloadcode!’

Hoe slordig de papierdoodverklaarders denken demonstreerde Luuk Koelman op zijn website. Zijn stelling: het naar beneden bijstellen van de prijs van e-books zal de verkoop niet opstuwen. Omdat de Brave New Digital World nu eenmaal een andere mores kent: ‘Voor een papieren boek betaal je, voor een digitaal boek bij voorkeur niet. ‘ Het bewijs: mensen die hij zijn e-book stuurt met een factuur betalen niet, mensen die hij zijn papieren boek stuurt betalen wel. Zou dat echt met die andere mores te maken hebben, of is het gewoon omdat mensen die het e-book bestellen dat met een anoniem mailadres kunnen doen, en het papieren boek naar een écht en dus traceerbaar adres gestuurd moet worden?

De papierdoodverklaarders maken ook altijd veel te gemakkelijk een vergelijking met hoe het de CD is vergaan. Die vergelijking is in zekere zin wel terecht – er valt van alles uit te leren – maar in de lineaire toekomstvoorspellingen van mensen als Van Jole worden de problemen met die vergelijking maar wat graag over het hoofd gezien. Van belang is dat muziek er al was, lang, lang voordat de geluidsdrager werd uitgevonden. De geluidsdrager was een mogelijkheid om iets te registreren dat al bestond: muziek. Zo kon muziek ook genoten worden in afwezigheid van muzikanten. Handig.

De boekdrukkunst was daarentegen de uitvinding van iets geheel nieuws. Natuurlijk bestonden er vóór de boekdrukkunst al wel literatuur, religie en wetenschap, maar die zijn door de boekdrukkunst fundamenteel veranderd. Dat is af te lezen in welke mate de boekdrukkunst het fundament is geworden van onze cultuur. Dat is nauwelijks te onderschatten. Het vertalen van de Bijbel in het Duits was niet voor niets een revolutionaire daad van Luther: het Woord van God werd beschikbaar voor gewone mensen, en niet alleen voor de machthebbers.

De elpee is lang zo belangrijk niet geweest. En bovendien gaat de problematiek van muziek, naast de wisseling van geluidsdrager, ook ergens anders over. Singer/songwriter Ani DiFranco vatte het allemaal mooi samen: “People used to make records / as in a record of an event: / the event of people / playing music in a room. / Now everything’s cross marketing, / it’s about sunglasses and shoes / or guns and drugs – / you choose.” Een elpee is een product geworden. Een boek is dat misschien ook, maar het is ook – nog altijd – veel en veel meer dan dat.

Daaruit volgt nog iets anders. Veel mensen die staan te juichen bij de digitalisering van boeken, protesteerden mee met de actiegroep Wij Vertrouwen Stemcomputers Niet. Waarom waren stemcomputers niet te vertrouwen? Omdat het bij een gedigitaliseerde verkiezing veel makkelijker is om te frauderen. Wil je een papieren verkiezing vervalsen, dan zul je bij ieder stembureau afzonderlijk moeten organiseren dat er een klein verschil wordt gemaakt in jouw voordeel. Bij een digitale verkiezing is een hack van de centrale computer genoeg. Duizenden inbraken versus één enkele inbraak dus.

Wat vervult deze zelfde mensen zo van vertrouwen dat we het gehele lichaam van literatuur, wetenschap en religie gaan overhevelen naar de cloud? Met andere woorden: het is allemaal goed en wel dat we de verkoop van onze boeken gaan overlaten aan machtige multinationals als Google en Amazon, maar noem mij één goede reden dat ik er blind op zou moeten vertrouwen dat deze bedrijven zich ethisch zullen gedragen ten opzichte van het inhoudelijk erfgoed van boeken, en dus van ideeën? Natuurlijk, er is het copyright – heil copyright! – maar het copyright op pak ‘m beet ‘On civil disobedience’ van Henry David Thoreau is allang verlopen. Waarom zou Google de inhoud van dat activistenbijbeltje niet per land een beetje willen veranderen? Dat kan immers tot meer verkoop leiden in bijvoorbeeld China. En meer verkoop, dat is uiteindelijk de enige leidende overweging van een multinational als Google.

Google kan dat nu niet doen, omdat er papieren versies bestaan van het boek. En niet eentje: de antiquariaten liggen er vol mee. Maar als de papieren boeken verdwijnen, en vooral als ze uit handen verdwijnen van gewone mensen (en ze zich alleen nog maar in officiële bibliotheken bevinden), dan hebben de cloud controllers de vrije hand. Bij de nieuwe plaat van Metallica is dat niet zo erg, maar bij boeken veel meer. Omdat de boekdrukkunst nu eenmaal gezorgd heeft voor de vrije en brede beschikbaarheid van ideeën, en de geluidsdrager voor de beschikbaarheid van muziek zonder muzikanten. Het eerste is een revolutie, het tweede is vooral handig en fijn.

Trouwens, waar halen mensen als Van Jole het rotsvaste vertrouwen vandaan dat de elektriciteit die nodig is om e-readers, cloudservers en dergelijke te laten draaien, beschikbaar blijft? Of liever: dat er in de nabije toekomst een veelvoud van de huidige beschikbare energie gewonnen kan worden om al die boekenservers, e-readers en tablets die er nog bij gaan komen te laten draaien? Er is namelijk het een en ander aan de hand met ons milieu en onze energiebronnen. Of zal het erop uitdraaien dat lezen weer slechts is weggelegd voor rijke, machtige mensen in rijke, machtige landen, die de ontegenzeglijk schaarser wordende elektriciteit die voor lezen nodig zal zijn kunnen betalen? Als het zo wordt, dan lijkt dat me weer een goede reden voor een revolutie. Ik weet wel hoe die er dan mogelijk uit kan zien: als een papieren boek.

About the Author

- Joost Baars (1975) is dichter, essayist, podcaster, chapbookuitgever en boekverkoper. Zijn gedichten werden gepubliceerd in onder anderen Liegend Konijn, Blue Turns Grey en Revolver. De poëziepodcast VersSpreken (www.versspreken.nl) die hij samen met Matthijs Ponte maakt won in 2010 de nationale prijs bij de European Podcast Awards. Met Halverwege Chapbooks geeft hij op een budget van nul euro chapbooks uit. Hij schrijft over poëzie, film, cultuur en politiek voor onder meer de Poëziekrant en deRecensent.nl.

Displaying 9 Comments
Have Your Say
  1. marije zegt:

    Zie ook het onderzoek van Kiene Brillenburg Wurth: http://backbooks.wordpress.com/about/.

    Zij onderzoekt de (her)opleving in proza van de materialiteit van boeken. Haar hypothese is dat die heropleving een reactie is op de zogenaamde ‘digital age’. The revenge of analogue art, zoiets.

  2. Het papieren boek zal niet verdwijnen, maar wel grotendeels. Het e-book zal het papieren boek verdrijven zoals de auto het paard heeft verdreven; bijna helemaal, maar voor een belangrijk deel niet. Dat deel namelijk, dat onze sentimentele gehechtheid aan wat we wezenlijk van belang achten, laat zien. Rijden we een koning of een koningin rond, dan nemen we het paard. Willen we ons een voelen met de natuur en toch een zekere afstand afleggen, dan draven we een middagje over het strand. Wat dat betreft is er niets verloren gegaan. Maar we genieten wel van legio producten (ook verantwoorde) die niet in onze eigen omgeving worden gemaakt, maar die dankzij het verbeterde wegvervoer toch in de winkel om de hoek liggen; om maar eens een dwarsstraat te noemen.

    De lp heeft de muziek overigens wel ingrijpend veranderd. Jazz, rock, pop en alles wat er op is gevolgd, zijn ondenkbaar zonder die technische revolutie. Als je de vergelijking tussen boek en cd wil nuanceren, moet je eerder wijzen op de revival van het vinyl. De cd is snel aan het verdwijnen. Waar zich vroeger de cd-afdelingen bevonden, zie je nu vooral computerspelletjes staan, maar tegelijkertijd is er ook weer veel meer vinyl te verkrijgen. Waarom? Omdat naast gebruiksgemak (de mp3) ook de kwaliteit (en zelfs tactiliteit) belangrijk is. Wil je je muziek gemakkelijk kunnen raadplegen, doorzoeken, rangschikken, etc, dan digitaliseer je je collectie. Wil je genieten van een mooi geluid, dan zet je een lp op. Het kwaliteitsverschil is nog steeds ongelooflijk groot.

    Dat zal ook met boeken gebeuren. Gebruiksliteratuur, kranten, tijdschriften en wellicht ook ontspanningslectuur lezen we binnen afzienbare tijd (in mijn geval nu al) op e-readers. Boeken die ons echt raken, die belangrijk zijn, die eeuwig zijn, of die anderszins onmisbaar zijn, zullen we op papier blijven kopen én – zo is mijn verwachting – in steeds mooiere en duurdere uitgaven. Hier loopt het nog niet zo’n vaart. Uitgeverijen en uitgeversorganisaties zijn als konijnen in lampen aan het staren. Ze hebben werkelijk geen idee. Maar kijk naar Amerika en je weet wat er zal gebeuren. Hier is het marktaandeel vanher e-boek minder dan 1 procent. In Amerika is dat 25 procent. Het e-boek komt eraan en dat is echt geen ramp.

    Het argument over de manipuleerbaarheid van teksten is interessant. Dat gevaar is er inderdaad wel degelijk. Maar voorkomt het papier dat soort dingen? Hoeveel vertalingen zijn er niet verschenen die niet alleen stilistisch, maar ook inhoudelijk behoorlijk verschillen van het origineel? Het papier heeft de Oost-Duitse regering er destijds niet van weerhouden om Majakovski in stalinistische zin te ‘verbeteren’. En dat is allemaal netjes op papier gedrukt. Ik heb het hier zelfs in de kast staan en doe het onder geen voorwaarde de deur uit.

    Argumenten voor en tegen e-boeken zijn voornamelijk emotioneel. En gelukkig maar. Dat toont onze gehechtheid aan teksten, aan dat wat zich achter het materiële object schuilhoudt. En dat is een mooi teken.

  3. Joost, mooi betoog, dat ik in grote lijnen onderschrijf. Het cadeau is inderdaad de belangrijkst indicatie voor het materiële belang van het boek. Je zou misschien kunnen zeggen dat alle tekst, waarvan de materialiteit (het “er echt zijn” in de wereld) er toe doet, uiteindelijk zich zal willen blijven laten vastleggen op papier.

    Verder, met Matthijs wil ik erop wijzen dat je geluidsopnames onderschat. Matthijs zegt het wat overdreven – zonder opnames zou er vast ook wel jazz en rock zijn geweest, maar: niet de massale popcultuur die erbij kwam, niet de studio als instrument, niet de elektronische muziek, niet de DJ. De opnametechniek heeft geleid tot een tot dan toe volkomen onvoorstelbare commodificatie van de klank, en dat is compleet revolutionair. Het is misschien wel het beslissende moment in de geschiedenis van de klank (niet toevallig was ook de muzikale avant-garde sterk door opnames geconditioneerd: Varèse probeerde op de elektronische muziek vooruit te lopen, Cage was de eerste in de geschiedenis die de grammofoon en de radio als muziekinstrument gebruikte). Dat er daarnaast ook nog mensen met instrumenten bij elkaar komen om samen “muziek” te maken toont dat er behalve klank ook nog een heel krachtige sociale materialiteit is van de muziek.

  4. Joost Baars zegt:

    Dank voor de reacties tot dusver.

    Mijn punt is natuurlijk niet dat de LP niets veranderd heeft, maar dat dat lang niet zoveel is als de boekdrukkunst. De LP heeft de muziek ingrijpend veranderd, zoveel is zeker. Maar de boekdrukkunst was van enorm belang bij het ontstaan van de moderniteit. Dat is nogal een verschil. Wat het verschil betekent voor de toekomstvoorspellingen rondom papier en digitaal, weet ik niet precies. Ik kan er wel het een en ander over speculeren zoals ik hier ook doe, maar mijn punt in dezen hier is dat het speculeren erover zich in elk geval tot het verschil zou moeten verhouden. Dat gebeurt te weinig.

    Hoe het papieren boek manipuleerbaarheid moeilijker maakt, lijkt me evident. Dat wil echter niet zeggen – en dat zeg ik dus ook niet – dat het papieren boek niet gemanipuleerd kan worden. Het kwalijke verschil zit hem in: honderdduizenden fysieke producten manipuleren, of één file. Net als bij de stemcomputers. Niemand zegt dat papieren verkiezingen niet gestolen kunnen worden. Maar, was het punt van WVSN, het is wel een stuk lastiger dan elektronische.

    Het verdwijnen van het papieren boek kan betekenen het compleet overhevelen van de ideeënuitwisseling in onze cultuur naar de cloud. Die cloud wordt beheerd door multinationals die nu ook al zeer machtig zijn. Dat heeft een gevolg voor de democratie en de vrijheid. Ook hier weer: welke, dat weet ik niet, ik kan er slechts over speculeren. Maar als ik toekomstvoorspellingen lees, lees ik nooit een poging die voorspellingen tot dat feit te verhouden. En dat is volgens mij onverstandig.

    Dat laat onverlet dat er iets verandert onder invloed van digitalisering. Marktaandelen, faillissementen, ontwikkeling van mooie uitgaven (en met POD juist ook meer goedkope chapbooks, lijkt me), een shift in de verdeling van auteurs- en uitgeversgelden. Dat zijn allemaal economische argumenten, en die worden voldoende onderzocht. Maar een boek is niet slechts een economische eenheid.

    Ik vind het e-boek geen ramp. Ik heb een e-reader. Of ik die op mijn 60e nog heb, valt volgens mij nog te bezien. Nu ja, dat zal wel, maar de grote vraag is wat ik erop lees. Daarmee spreek ik geen wens uit de ene of de andere richting op.

  5. Joost Baars zegt:

    Mijn reactie postte ik tegelijk met jou, Samuel, dus is op jou nog geen reactie. Het lijkt me eerlijk gezegd dat Jazz en Rock zonder de LP er niet waren geweest, maar ook niet zonder de elektrische gitaar, de globalisering, de industrialisatie en de slavernij.

    Maar jazz, rock en zelfs massale popcultuur, vind ik nog iets anders dan wijde verspreiding en beschikbaarheid van ideeën.

    Verder: akkoord, het is compleet revolutionair.

    “Dat er daarnaast ook nog mensen met instrumenten bij elkaar komen om samen “muziek” te maken toont dat er behalve klank ook nog een heel krachtige sociale materialiteit is van de muziek.”

    Dat vind ik een frappante uitspraak. De vraag die dan bij me opkomt, is in hoeverre dit te verenigen is met het beeld van de auto en het paard van Matthijs. Ik vermoed niet zo. De sociale materialiteit van muziek is groter dan dat we met het samenspelen “de sentimentele gehechtheid aan wat we wezenlijk van belang achten, laten zien.” Vergeet niet dat toen muziekopname werd uitgevonden ook werd gesuggereerd dat dit funest zou zijn voor uitvoerende musici.

    De vraag is dan wat het boek gemeen heeft met de LP, en daarnaast met de uitvoerende musici in dit beeld. Is het boek een literatuurdrager, of een sociale materialiteit van literatuur.

  6. Hoeveel e-readers zullen er zijn waar je ook mee kunt tekstverwerken, mailen, bellen, foto’s maken en filmpjes monteren? Dat lijkt mij de sleutel naar de vraag wat de sociale materialiteit van een elektronische tekst uiteindelijk gaat zijn.

  7. […] de nodige stof opwaaien, de boekenbranche was in zijn ziel geraakt. Joost Baars reageerde met ‘De blinde vlek van Francisco van Jole en het boekenvak’ en Gerrit Komrij schreef in een NRC column ‘Van Jolens last tango’ al zijn woede van zich […]

  8. Marein Baas zegt:

    Haarscherpe analyse, meneer Beurskens. Grote blinde vlek van Komrij, van Jole had het duidelijk enkel over kookboeken.